Okan Koparan ile Geleneksel Türk Sanatları Üzerine Söyleşi Hat, Tezhip, Minyatür-3

Filiz - Ben şöyle düşünüyorum. Perspektif algısını kâğıda yansıtamadıkları için mi acaba? Çünkü Avrupa minyatürlerinde de üçüncü bir boyut yok anladığım kadarıyla.

Okan- Yok…

Filiz - Yani dolayısıyla sanatın evrenselliğiyle ilgili bir şey bu. Sanatçının yorum katmadan aktarıyorum deme şekli. Ben bu kadarını beceremem, dolayısıyla yorum yapmıyorum deme şekli doğru anladıysam. Öyle mi?

Okan - Şöyle anlatayım bunu ben size.

Filiz - Çünkü perspektifin keşfedilmemiş olması mümkün değil.

Okan -  O zaman resim var tabii ki. Hem de ne resimler, ne ustalar...

Filiz - Tabii ki.

Okan -  Durum şudur; minyatür bir romanın resimlenmiş hali gibi... Her zaman bir şey anlatır. Bir söylemi vardır. Konu gider, gitmeye devam eder, kâğıdın ucundan bir at kafasını sokarken diğer ucundan oklu savaşçı figürler girer, sahnede bir an bir harem ve içinde kadınlar görürsünüz ve tahtında oturan kral başsızdır ama kral gibi oturmaktadır. Hala başını da başka bir yerde görürsünüz. Farklı yönlere merdivenler gider pencere aralığından zümrüd-ü anka kuşu ya da kuyruğunun bir parçası görünür. Bu size zapt edilmiş bir sarayı anlatır.

Filiz - Perspektifin olmayıp da birkaç sahnede tüm boyutlarıyla anlatılmış olması özel.

Okan- Biz Avrupa sanatını az çok biliriz ama geleneksel sanatlara ilgimiz çok azdır. Yazdığımız hatların Arapça zannedilmesi bence en büyük önyargı sebebi.

Kazım Öğün- bizim burada briketçilik yapan bir abimiz var. Hat sanatıyla ilgilendi. Yaptığı şeyleri bir görmeniz lazım.

Filiz - Yaşıyor mu? Onunla da bir konuşalım bence. Evet, bu algıyla ilgili… Kendimizi yanlış algılarla yönlendiriyoruz. Yani bize ait olan mesela bu sanatla ilgilenmek, pek çok kişi tarafından ön yargıyla gericilik gibi algılanıyor. Nasıl birbirine karıştırıyor insanlar kavramları. Bunu bilmem iyi oldu, Arapça değil Farsça.

Okan- Arap alfabesidir ama büyük çoğunluğu Farsça. Yani bir Arap Osmanlıca okuyamaz. Bir Osmanlı da Arapça okuyamaz. Şuna benzer, İngilizce de a, b, c ama İngilizce bilmiyorsunuz.

Filiz- Şimdi, klasik bir hat anlayışı var, minyatür anlayışı var, tezhip anlayışı var. Modern uygulamaları var mı? Örneğin ben bu Gezi sürecinde Tarih Dergisi’nin kapağında bir minyatür gördüm. Kırmızılı kız var ya, onu uygulamışlar. Benim çok hoşuma gitti. Yapılabilir mi? Tepki görür mü?

Okan- Yapılabilir, evet tepki görür.

Filiz- Kim tepki verir?

Okan- Bu işin üstatları var. Tepki vermezler. Fakat yani verme sebepleri şudur aslında. Zamanında çok iyi işler yapılmış. Çok derin bir sanat ve belli bir süre bu sanattan kopulmuş. Toparlanma aşamasında yeni kuşak, yani son yirmi otuz yıldır insanlar bu işle uğraşıyorlar, bu işin doktorasını yazıyorlar. Doçent oluyorlar, profesör oluyorlar bu işlerle ilgili. Kopuk zamanda kaçan kaçmış. Şimdi mesela bir kestaneci,  İstiklal Caddesi’nde bir kestaneci minyatürü yapmak hakikatten çok zor…

Filiz- Okulun bahçesinde oynayan çocuklar mesela. Minyatüre dökebilir miyiz?

Okan- Tabii, dökülebilir.

Filiz- Bir de minyatür çok renkli, yani…

Okan- Evet, çok renkli minyatür, zemininizin sağlam olması lazım… Bir sahneyi çevirebilmeniz için deseninizin çok iyi olması lazım. Bu da şundan kaynaklı… Hat, tezhip, minyatürde hat yazı sanatı, hattı bunun içine koymayalım. Tezhip ve minyatür sanatı yazının etrafını süsler. Hat başlangıçtır.

Filiz- Minyatür başlı başına bir branş…

Okan-  O başlı başına bir branştır. Tezhip sanatı da dediğimiz gibi yazılan yazının etrafını süsler. Hattatta nakkaşta tezhip yapabilir. Çünkü tezhip ana sanat dalı. Diğerleri branşlar. Yazılan yazı bir ayet yada sureyse müzehhip yazının etrafına saygı gereği insan ve hayvan desenleri kullanmaz. bu adet bozulmamıştır. Yüksek ihtimalle Arapça yazılardır.

Filiz- Hani semazenler yapıyorlar Arapça harflerle, en son mesela bir zeybek gördüm. Bu tezhip mi, hat mı?

Okan- Semazen figürdür, içindeki yazı ise hattır. Basit kalan işlerdir. Sanat camiası bu işleri 'kiç' işler der. Kesinlikle modernleştirmeye karşı değilim ve birçok sanatçı arkadaşım da değil ama porselen tabağın içine kaligrafik yazı yazıp buna da hat sanatı dememeliyiz.

Filiz- Bu kalyonlar, gemiler falan yapıyorlar. Bunlar tamamen ticari amaçlı işler mi?

Okan-aslına uygun kalarak sanatçı stilize ederek yaparsa çok hoş olabilir. Okurlar 'şahmeran'ı Nuh’un gemisini görsel olarak örnek alabilirler. Semazen soruna gelince, eğer semazen yapıyorsanız o semazen olmalı. Yukarıdan alıp aşağıya aktarma duygusunu hissettirmelisiniz. Figürün vücut hareketini bilmelisiniz, dolayısıyla insan anatomisini bilmelisiniz... herhangi birisi bu işi satın almak isteyebilir.çünkü her zaman görmek ister artık o andan sonra.üretici kişi de karşı tarafın bilgi eksikliğini fırsat bilip duygularıyla oynamamalıdır..çünkü onun bildiğini de üretici kişi bilmiyor ve onun tarafından kandırılmayı kat-i suretle istemez.

Filiz- Bunu Arap harfleriyle işliyor olmak onu tek başına değerli yapmıyor.

Okan- Yapmıyor. Kesinlikle yapmıyor.

Filiz- Felsefeyi de hissettirmesi lazım.

Okan- Evet, felsefeyi hissettirmesi lazım… Yani bunun bir arka zemini olması lazım. Bunun için renk olması lazım. Sonuçta herkes doğada her şeyi görüyor. Ama ne aldığı ile ilgili. Yani alıcı kısmı bir şey vermeli. İnsanlar bundan hoşlanmalı. Ondan sonra birisi bunu çok sık görmek isteyebilir. Satın almak istiyorsa o zaman ticari kaygı olur. Kiç işlerdir bunlar.

Filiz- Maneviyatı yansıtmak ama beğenilirse yani ticari bir kaygıyla yapma ama kazanıyorsan da kazan. Peki, eski binaların, tarihi binaların restorasyonunda çalışıyor musunuz?

Okan- Çalışıyorum.

Filiz- Birebir eskiyi bulabiliyor musunuz?

Okan- Bulabiliyoruz evet.

Filiz- Nereden esinleniyorsunuz?

Okan- Esinlenmiyoruz, motif gurupları bellidir. Tezhip sanatında, adı üstündedir, geleneksel sanattır bu, Tasarımı, motifin değil genel tasarımı sanatçı yapar. Fakat desenlerin, motiflerin yönlerini değiştirebilir. Tasarımı farklı boyutlara taşıyabilir.

Filiz- Ne demek bu tasarımları farklı boyutlara taşımak?

Okan- Büyüklük olarak, küçüklük olarak yaptığı şeyin çerçevesi olarak taşıyabilir. Ama motiflerin çizimlerine sadık kalmak şartıyla

Filiz- elinizde bir örnek oluyor mu?

Okan- tarihi bir yerde evet, tabii aslına uygun kalıyoruz. Mesela rumi motifleri vardır, Hatai vardır. Hatai yani tasarımlar değiştirilebilir ama hatai gurubu aynıdır.

Filiz- Ne demek hatai gurubu?

Okan- Bir motif gurubu…  Ruminin şeklini değiştiremezsiniz. Bunu farklı yönlere de götürebilirsiniz. Tasarım çok korkunç, sonu yok ama Ruminin kalıbı aynıdır. ‘Bu benim Rumim’ diyemezsiniz.

Filiz- Yani dışını istediğiniz gibi yönlendirirsiniz ama motifi değiştiremezsiniz.

Okan- Evet, motifi değiştiremezsiniz. Hiç motif değişmez.

Filiz- O zaman başka bir şey yapmış olursunuz.

Okan- O zaman tezhip değildir sizin yaptığınız şey. O kabul görmez. Çünkü adı üstünde, sanatınız geleneksel. Motiflerin çıkış yönleri, dağılışları aynıdır. Siz bunları farklı çevirebilirsiniz, mesela rumiden sonra bir gurup gelmez, bir gurup gelir. Onlar çok teknik işler. Ama rumiyi bozamazsınız.

Filiz- Şimdi kardeşim ben bu işe modern bir yorum katmak istiyorum derseniz yaptığınız iş yine sanat olur ama tezhip sanatı olmaz. Doğru mu?

Okan- Evet, doğru…

Filiz- Dolayısıyla tezhip ve hatta modernleştirdim diyemiyorsunuz.

Okan- Dersiniz. Murakka değil de bir ahşap heykelin üzerine tezhip yapabilirsiniz. Ama yine tezhip tezhiptir. Zemin değiştirebilirsiniz, boyutunu değiştirebilirsiniz ama motifi değiştiremezsiniz.

Filiz- Fildişinin üzerine de yapıyorlarmış galiba.

Okan- Yapılır. Her şeyin üzerine yapılır.

Filiz- Zeminin önemi yok, motiflere sadık kalmak zorundasınız. Sadık kalmazsan da yaptığın şeyin adı tezhip olmuyor. Hatta da böyle midir? Minyatürde?

Okan- Hepsinde böyle…

Filiz- O zaman bu adı kullanarak modern bir yorum getirmek mümkün değil. Getirdiğinizde başka bir şey yapmış oluyorsunuz.

Okan- Evet.

Filiz- Anlıyorum. Peki, bu Muhteşem Yüzyıl’la ilgili bir çalışmanız olmuş. Nedir içeriği?

Okan- Üçüncü ve dördüncü sezon ekranda görünen  tezhip-minyatür-hat  sanat işlerini biz devraldık. Ekranda görünen tüm yazışmalar, padişahın fermanları, fermanlardaki tuğralar, Mimar Sinan'ın mekân çizimleri vs…

Filiz- Bu konuda tarihi arşivlerden referans aldınız mı?

Okan- Senaryo ekibini kişisel olarak çok tanımamakla beraber tarihçilerden ve dil tarihçilerden destek ve onay aldıklarını biliyorum. Senaryonun bizimle ilgili olan kısmı gönderildi biz tercümesini yaptık ve hat-tezhip-minyatür sanatını icra ettik. Hat işleri bu işle ilgilenen ünlü tarihçiler ve dil tarihçiler tarafından beğenildi ve güvenlerini kazandık. Hiç bir sorun yaşamadan sezonları bitirdik ve bu işi ortak yürüttüğüm gerçek bir kabiliyet, güzel insan, hattat Muhammed Türk'le üniversite eğitimimiz sırasında bize çok ciddi bir deneyim oldu. Muhammed hat sanatı işleri yaptı ben tezhip minyatür sanatı işlerini yaptım. Tabi ki yardımlaşarak işlerimize özen gösterdik.

Filiz- Tuğra minyatür müdür? 

Okan- Nakkaş ve müzehhiplerin işidir. Tuğra yapanlara tuğrakeş derler..

Filiz- Peki bunun eğitimini veren iki okul mu var sadece? Marmara ve Mimar Sinan?

Okan- bir kaç üniversitede daha var ama geleneksel Türk sanatları tüm kapsamıyla yok. Mimar Sinan güzel sanatlar üniversitesi ve Marmara Üniversitesi güzel sanatlar fakültesinde çok kapsamlı. Temel sanat eğitimi-hat-tezhip-minyatür-iç mimari ve restorasyon-konservasyon-kalemişi (tarihi ve geleneksel duvar resimleri-motifleri),yüzeysel tasarım-Osmanlıca-fotoğrafçılık-ahşap, sedef oymacılık, tekstil ve eski kumaşlar ana sanat dalı, halı-kilim dokuma teknikleri kumaş baskı teknikleri, çini bölümü, cilt bölümü, kağıt restorasyon ve konservasyonu olarak sıralayabiliriz.

DEVAM EDECEK

Fotoğraftaki desen Okan Koparan’a aittir.